حال است كه لازم مىآيد همهء موانع توبه را كه در پيش پاى اوست از ميان بردارد ، و تمام واجباتى را كه در حال متوجّه اوست به جا آورد ؛ و يا مربوط به گذشته است كه بايد آنچه در آن كوتاهى و تقصير كرده جبران كند ؛ و يا مربوط به آينده است كه آن ادامهء طاعت و دوام ترك معصيت تا فرا رسيدن مرگ است . و شرط صحّت طاعت او اين است كه فكرش را به زمانى كه به سبب سنّ يا احتلام بالغ شده برگرداند و گذشتهء عمرش را سال بسال و ماه به ماه و روز بروز و نفس بنفس بررسى كند و بنگرد در طاعت چه چيزهايى را تقصير كرده و چه گناهانى را مرتكب شده است . اگر نمازى ترك كرده يا آن را در جامهء نجس به جا آورد يا به سبب نادانى در شرايط نيّت ، نمازش را با نيّت نادرست گزارده آنها را به تمامى قضا كنده اگر در تعداد نمازهايى كه از او فوت شده شكّ دارد مدّت بلوغش را حساب كند و با كسر مدّتى كه يقين دارد نمازهايش را در آن به جا آورده است نمازهاى باقى مدّت را قضا كند . در اين مورد مىتواند بر حسب ظنّ عمل كند و از طريق بررسى و اجتهاد به مطلوب برسد . امّا روزه ، اگر آن را به علّت مسافرت يا بيمارى ترك كرده و قضاى آنها را به جا نياورده يا به عمد افطار كرده يا نيّت را در شب فراموش كرده و قضاى آنها را نگرفته با بررسى و اجتهاد مجموع آنها را معلوم كند و به قضاى آنها مشغول شود . امّا زكات لازم است همهء مالش را حساب و تعداد سالهايى را از زمانى كه شرايط وجوب زكات بر او تحقّق يافته است محاسبه و معلوم كند و آنچه در اداى آن كوتاهى كرده يا در شرايطى كه در اداى آن معتبر است اخلال به عمل آمده بر حسب ظنّ غالب تعيين و قضا كند . امّا حجّ اگر در برخى سالها استطاعت پيدا كرده و حجّ نگزارده و اكنون بىچيز شده لازم است روانهء حجّ شود و اگر به سبب ورشكستكى قادر به اين امر نيست واجب است به اندازهء توشهء راه از حلال كسب كند ، و اگر كسب و مالى ندارد بر او واجب است از مردم بخواهد از وجوه زكات و صدقات به مقدارى كه بتواند حجّ بگزارد به او بدهند ؛ چه اگر او پيش از گزاردن حجّ بميرد گنهكار مرده است . پيامبر ( ص ) فرموده است : « هر كس بميرد و حجّ ( واجب ) را نگزارده باشد اگر بخواهد يهودى بميرد و اگر بخواهد نصرانى » « 3 » ؛ و عجزى كه پس از قدرت عارض شود حجّ را از او ساقط نمىكند . اين بود طريق بررسى طاعات و تدارك آنها . امّا گناهان ، در اين باره بايد احوال گوش ، چشم ، زبان ، شكم ، دست ، پا ، فرج و ساير

--> ( 3 ) پيش از اين در كتاب حجّ ذكر شده است .